تنش در روابط ج.ا.ایران و عربستان (2)

گروه/ معاونت*

محیط پیرامونی و بین­الملل

موضوع/ عنوان * (3 تا 10 کلمه)

تنش در روابط ج.ا.ایران و عربستان (2)

چکیده*(30 تا 70 کلمه)

به دنبال اعدام »شیخ نمر باقر النمر» رهبر برجسته شیعیان عربستان از سوی حاکمان سعودی و به دنبال آن یورش به سفارت عربستان در تهران، روابط ج.ا.ایران و عربستان وارد یکی از بحرانی ترین سطح روابط قرار گرفت. به دنبال این حوادث، عربستان قطع کلیه روابط سیاسی و اقتصادی خود با تهران را اعلام و سفرا و کارکنان شاغل در سفارت خانه ها به کشورهای مبدأ فر خوانده شدند. به دنبال این اقدام، برخی کشورهای همسوی عربستان (از جمله بحرین، تونس، سومالی و جیبوتی) نیز قطع روابط با تهران را اعلام و امارات، قطر و کویت نیز در حال تصمیم برای تجدید نظر در روابط با ایران می باشند. شورای امنیت نیز ج.ا.ایران را به دلیل حمله به سفارت عربستان محکوم نمود. 

متن تحلیل* (120 تا 400 کلمه)

ایران هراسی

موضوع ایران هراسی از دلایل مهم خریدهای نظامی قابل ملاحظه کشورهای حاشیه جنوبی خلیج فارس از جمله عربستان سعودی محسوب می شود. این مسئله در  یک سال اخیر و به ویژه پس از توافق هسته ای بین ایران و گروه 1+5  و اجرای برجام، پر رنگ تر شده است. سران سعودی از اين هراس دارند که با اجرای برجام و رفع تدریجی تحریم ها علیه ایران و افزایش در آمدهای ایران، این مسئله منجر به افزایش قدرت و نفوذ منطقه ای ایران و متحدان منطقه ای ايران از دولت سوريه تا گروه هايی مانند حزب الله لبنان و نیز جنبش انصارالله یمن شود. برخی از مقام های عربستان حتی در مصاحبه های خود چنين نگرانی را بيان کرده و می گويند که بهبود مناسبات بين تهران و واشنگتن ممکن است به قيمت تضعيف کشورهای عربی و به ویژه کشورهای عربی حوزه خليج فارس تمام شود. کشورهای حوزۀ جنوبی خلیج فارس (به ویژه عربستان)، با بزرگنمایی و ادعای وجود تهدیدهای امنیتی از جانب ایران، با خریدهای تسلیحاتی عظیم و همپیمانی با کشورهای فرامنطقه ای (مانند آمریکا) قصد دارند از دیدگاه خود، از امنیتشان پاسداری نمایند. عربستان سعودی از بزرگترین دریافت کنندگان تسلیحات ساخت آمریکا در سطح جهانی و نیز در منطقۀ پر تنش خاورمیانه محسوب می شود. براساس آمارهای اخیر،آمریکا بین سال های 2010 تا 2014 حدود 90 میلیارد دلار تسلیحات به عربستان فروخته است. هر چند آمریکا در سال‌های اخیر مداخله های زیادی در منطقه صورت داده، اما با توجه به تجربۀ اشغال افغانستان و عراق و هزینه های نجومی این مداخله های مستقیم، با تغییری راهبردی استفاده از عوامل نیابتی در منطقه را در دستور کار قرار داده است که از جمله محورهای آن، فروش سلاح های پیشرفته به عربستان و دیگر کشورهای حوزه جنوبی خلیج فارس برای مداخله در کشورهای هدف است. نمونۀ این سیاست را می توان در مداخلۀ عربستان در یمن و حمایت از گروه ترویستی داعش برای تغییر معادلات سیاسی و جغرافیایی در سوریه و عراق از طریق نقش راهبردی عربستان مشاهده کرد. ایجاد بحران های ساختگی و در مرحله بعد ادعای تلاش برای برقراری امینت درخاورمیانه و مبارزه با تروریسم در این راستا صورت می گیرد. آمریکا برای رسیدن به این هدف به ایجاد تنش در روابط ایران و کشورهای عربی در چارچوب پروژۀ «ایران هراسی» به بهانه های واهی (مانند نگرانی از برنامۀ هسته ای ایران و ادعای مداخلۀ ایران در کشورهای منطقه) پرداخته است. این شیوه، ضمن کاهش هزینه های مداخلۀ مستقیم نظامی آمریکا در منطقه، به گسترش  فروش تسلیحات منجر می شود. با این حال، شواهد حاکی از آن است که خریدهای نظامی، بیش از آنکه موجب افزایش امنیت ریاض شود، تنها موجب تقویت مسابقۀ تسلیحاتی بین کشورهای شورای همکاری خلیج فارس، حضور فزایندۀ شرکت ها و مستشاران غربی در این کشورها و فقر فزاینده در عربستان سعودی شده است. در واقع، عربستان بدون اینکه در پنج دهه گذشته از سوی دشمن خارجی تهدید شود، دهها میلیارد دلار سلاح خریداری کرده است، آن هم در شرایطی که بیشتر سلاح های خریداری شده برای ارتش عربستان نه تنها کارایی لازم را ندارد، بلکه برای سرویس و نگهداری آن نیز سالانه میلیاردها دلار هزینه می شود.

راهکارهای مقابله با رویکرد جدید عربستان

مقابله با اقدام ها و سیاست های عربستان از چند جنبه متصور است:

-جنبه سیاسی

عربستان در سطح مجامع بین المللی (مانند سازمان ملل و نیز سازمان همکاری اسلامی) تلاش گسترده ای را علیه ایران صورت داده و طبق برخی گزارش ها، رایزنی هایی را برای اخراج ایران از سازمان همکاری اسلامی انجام داده است. مقابله با این تلاش عربستان مستلزم افزایش رایزنی ها و ارتباطات ایران با دیگر کشورهای اسلامی، تبیین مواضع کشورمان در قبال مسائل منطقه ای و بین المللی، تلاش در جهت ائتلاف سازی در سطح مجامع بین المللی و نیز اقدام های مؤثر برای کاهش سطح همبستگی ریاض با متحدان خود (به ویژه در سطح کشورهای حوزه جنوبی خلیج فارس، خاورمیانه وشمال آفریقا و نیز برخی کشورهای آفریقایی) است. همچنین، عربستان تلاش می کند تا ایران را نیروی مداخله گر در یمن نشان دهد تا به این ترتیب، توجیه مناسب برای اقدام های وحشیانه خود (به ویژه ادامه بمباران گسترده اهداف غیر نظامی در یمن) را به دست آورد. طبیعی است که اقدام های دیپلماتیک ایران در سطح دو جانبه، منطقه ای وبین المللی، برای مقابله با این تلاش ریاض ضرورت دارد؛ به ویژه افزایش رایزنی با اعضای گروه 1+5  نیز می تواند برای زیر فشار قرار دادن عربستان مفید واقع شود.

-جنبه نظامی

خریدهای نظامی چند سال اخیر عربستان برای مقابله با ایران و خنثی کردن اقدام های احتمالی آن در صحنه درگیری در خلیج فارس صورت گرفته است. برای مثال، خرید تعداد قابل توجهی هواپیمای ضربتی «اف-15 – ایی» و در کنار آن شمار زیادی از موشک های دوربرد کروز هوا پرتاب و نیز انواع بمب های ضد بتون، دقیقا با توجه به طرح احتمالی برای حمله به پایگاه های نظامی ایران صورت گرفته است. در واقع،  تجهیز نیروی هوایی عربستان به شمار بسیار زیادی از مهمات هدایت شونده، به معنای افزایش توان ضربتی دقیق آن خواهد بود که این اقدام نیز، نیازمند تأمل هر چه بیشتر و پیگیری شیوه هایی برای مقابله با آن است. به تازگی چند نفر از تحلیلگران سعودی در مصاحبه با شبکه «سی- ان- ان» ضمن تأکید بر اینکه تهران نباید صبر ریاض را بیازماید، ادعا کردند نیروی هوایی عربستان می‌تواند ظرف شش ساعت آسمان ایران را زیر کنترل بگیرد یا به درون آن نفوذ و آن را ناامن کند. مورد دیگر، خرید 4 فروند ناو بسیار پیشرفته موسوم به ناو رزمی کرانه ای «ال- سی- اس» از آمریکا است که با توجه به اینکه برای ناوگان شرقی عربستان مستقر در خلیج فارس انجام شده، می توان گفت برای مقابله با شناورهای سطحی و زیر سطحی ایران (به ویژه زیر دریایی ها و قایق های تندرو) در  هر گونه درگیری دریایی احتمالی در خلیج فارس صورت گرفته است. ضمن اینکه، عربستان با خرید چند آتشبار جدید «پاتریوت» و خرید 600 قبضه موشک پاتریوت، قصد دارد هر گونه تهدید موشکی ایران را خنثی کند. به این دلیل، باید طراحان نظامی کشور با توجه به نقاط ضعف نظامی عربستان، توجه خود را بر بخش هایی از ساختار نظامی ریاض متمرکز کنندکه بیشترین آسیب پذیری را دارد. ضمن اینکه اتخاذ طرح های پدافندی مناسب  برای مقابله با تهدیدهای احتمالی از جانب نیروی هوایی عربستان ضرورت دارد.

-جنبه اقتصادی

آمریکا با همدستی عربستان از دو سال قبل با هدف وارد کردن ضربه ای خرد کننده  به کشورهای مخالف و رقیب منطقه ای و بین المللی خود، به گونه برنامه ریزی شده، با افزایش عرضه نفت در بازارهای بین المللی ، بحران بزرگی را موسوم به سقوط بهای نفت ایجاد کردند.هدف واشنگتن و ریاض، کشورهای مانند روسیه ، ایران و ونزوئلا بودند.البته کاهش بهای نفت گریبان عربستان را نیز گرفته است و برای اولین بار عربستان با کسری بودجه حدود صد میلیارد دلاری مواجه و ناچار شده تا بهای سوخت را 50 درصد و بهای آب و برق را تا 40 درصد افزایش دهد. با این حال، این بحران ساختۀ دست آمریکا و عربستان، ضربات جدی به اقتصاد ایران وارد کرده است. دولتمردان ایران هیچگاه تصور نمی کردند بهای نفت به زیر بشکه ای 30 دلار سقوط کند و این مسئله چالش های بودجه ای زیادی برای ایران موجب شده است.از سوی دیگر، با وجود تلاش های ایران، در عمل در داخل اوپک اجماعی برای کاهش تولید به منظور افزایش مجدد بهای نفت صورت نگرفت و ایران در آستانه سال 1395 با چالش بزرگ اقتصادی و مالی مواجه شد.به نظر می رسد یکی از راهکارهای خروج از وضعیت فعلی، اجرای واقعی اصول اقتصاد مقاومتی و کاهش اتکای کشور به درآمدهای نفتی باشد.

-جنبه منطقه ای

از جنبۀ منطقه ای عربستان تمام نیروی خود را برای مقابله با نفوذ ایران و کشورهای محور مقاومت در سطح منطقه به کار گرفته است. این اقدام ها از ابتدای بحران سوریه شامل انواع حمایت ها برای تشکیل و تقویت انواع گروه های تکفیری و سکولار در سوریه بوده است. با توجه به شکل گیری ائتلاف چهار گانۀ متشکل از روسیه، ایران، سوریه و عراق برای مبارزه با گروههای تروریستی و روند کاهشی توان و نیروی این گروه ها، اکنون عربستان به تشکیل ائتلاف نظامی اسلامی ضد تروریسم مبادرت کرده است. ادعای ائتلاف نظامی اسلامی این است که در مرحله اول در سوریه، عراق و لیبی علیه گروه های تروریستی (از جمله داعش) وارد عمل شود. به این ترتیب، انتظار می رود بعد جدیدی به بحران سوریه افزوده شود که بیشتر جنبه عملیات زمینی دارد. تا پیش از این، در ائتلاف بین المللی ضد داعش به رهبری آمریکا، تنها بعد حملات هوایی وجود داشت و اقدام زمینی به شکل جدی مطرح نبود، در حالی که ائتلاف چهارگانه از دو سطح هوایی و زمینی با نیروهای داعش مبارزه می کند. با شکل گیری ائتلاف نظامی اسلامی، نیرویی با استعداد 30 الی 40 هزار نفر در بعد زمینی می تواند در جبهه سوریه وارد عمل شوند که مسلما می تواند پیامدهای متعددی به دنبال داشته باشد. ضمن اینکه عربستان و قطر پس از شکست های مکرر گروه های تروریستی در سوریه، به شکل جدی به حمایت و تقویت گسترده تسلیحاتی و پشتیبانی آنها پرداخته اند. از این رو، راهکار مؤثر برای مقابله با این سیاست  ریاض، تقویت ائتلاف چهار جانبه از یکسو و افزایش حضور نظامی ایران در سوریه و تقویت همکاری ها با عراق به منظور تضعیف هر چه بیشتر گروه های تروریستی و در نتیجه شکست سیاست اعمالی عربستان در سوریه و عراق است. ضمن اینکه عربستان تلاش جدی برای ایجاد شکاف در جهان اسلام با پر رنگ کردن اختلاف بین شیعه و سنی و ایجاد تصوری مذهبی از جدال فعلی در سوریه و عراق و دیگر نقاط خاورمیانه و شمال آفریقا را دنبال می کند. به شکل طبیعی، اقدام های رسانه ای و فرهنگی برای تبیین این توطئه بزرگ غربی ها و متحدان عرب آنها به منزله راهکاری مؤثر برای جلوگیری از رویارویی اهل سنت و شیعیان در خاورمیانه و آفریقا محسوب می شود؛ کما اینکه حمایت آشکار ریاض از اقدام ارتش نیجریه برای کشتار شیعیان این کشور و دستگیری و  محاکمه «شیخ الزکزاکی» رهبر شیعیان نیجریه در این راستا قابل ارزیابی است. در عین حال، دولت سعودی با اعدام شیخ نمر روحانی شیعه عربستانی نشان داد که نه تنها قصد عقب نشینی در مقابل تهران را ندارد، بلکه آماده جدال با ایران در صحنه منطقه است.

سوتیتر *

تنش بین ج.ا.ایران و عربستان سعودی.

 

واژگان کلیدی*(3 تا 6 واژه)

ج.ا.ایران، عربستان سعودی، تعامل.

تصویر

 

اخبار هفته مرتبط

نشست تخصصی عربستان سعودی در تاریخ  16/10/1394