تحلیل راهبردی پسابرجام از منظر تهدیدات و فرصت ها

چکیده:

برجام را می ­توان یکی از بزرگ ترین رویدادهای تاریخ سیاسی و بین المللی تلقی کرد که در ابعاد داخلی و بین المللی تأثیرات شگرفی را ایجاد کرده است. اقدامات و موضع گیری مقامات و اختلافات جدی که در این زمینه میان آمریکا و اسرائیل شکل گرفته نشان از اهمیت مسأله دارد. اما به نظر می رسد در زمینه تحلیل راهبردی و کلان این موضوع به رغم اظهارنظرهای کارشناسی اقدام درخوری صورت نگرفته است. درصورتی که این سطح تحلیل از اهمیت فزاینده ای برخوردار است. تحلیل روندها و الگوهای امنیتی و سیاسی که برجام می­ تواند در خود داشته باشد و دستیابی به یک الگوی منسجم رفتاری از بازیگران بین ­المللی و در نهایت تدوین راهبرد و دکترین متناسب با شرایط و مقتضیات منطقه ­ای و بین ­المللی که بتواند منافع ملی را تأمین کند از ضروریاتی است که با تحلیل برجام در دو حوزه فرصت و تهدید می­ توان به این اهداف دست یافت.

 یکی از موضوعات پس از توافق برجام پیامدهایی است که در دو حوزه فرصت­ها و تهدیدات راهبردی برای کشور شکل گرفت. در واقع با برنامه­ریزی صحیح می ­بایست از این فرصت­ها بهره ­برداری و با شناسایی آسیب­ها، از پیشامد آنها پرهیز کرد. تأکید و اعلام نگرانی مقام معظم رهبری در ارتباط با موضوع نفوذ در خلال اجرای برجام، اهمیت این موضوع را روشن می­ کند. اگر برجام را ماتریسی فرض کنیم که دارای چهار مولفه قوت و ضعف و تهدید و فرصت باشد دو مولفه اخیر در حوزه تحلیل راهبردی و دو مولفه ابتدایی بیشتر در حوزه فنی- حقوقی که مربوط به متن توافق است قابلیت بررسی دارد. در این گزارش تلاش شد به فرامتن توافق و فضایی که در سطح راهبردی برجام شکل گرفته پرداخته شود. در این حوزه دو بعد تهدید و فرصت به عنوان مهم ترین وجوه تحلیل راهبردی برجام مورد توجه قرار گرفت. در حوزه تهدید موارد زیر احصاء شد:‌

1. نفوذ آمریکا در ایران:

الف. تبدیل ایران از یک بازیگر مانع به یک بازیگر وسیله از سوی آمریکا؛

ب. تبدیل دستگاه حاکمیتی ایران به یک همکار برای آمریکا؛

ج. نفوذ آمریکا در صحنه داخلی و مدیریت افکار عمومی ایران؛

2. افزایش شکاف و تقابل میان رویکردهای موجود در کشور؛

3. مبهم ماندن سهم و نقش رهبری در جریان برجام برای مردم؛

4. تداوم ضعف ­های مدیریتی بعد از برجام؛

5. کم رنگ­ تر شدن استکبارستیزی در دورن جامعه.

اما در حوزه فرصت نیز می توان به موارد زیر اشاره کرد:

1. تحول در معادله قدرت در سطح نظام بین الملل؛

2. مثبت شدن تصویر ج.ا.ایران در سطح منطقه­ ای و جهانی؛

3. تحول در ماهیت اتحادها در سطح منطقه ای و جهانی؛

4. تغییر نقش ایران از بازیگر امنیت­ زدا به امنیت­ زا در نظام بین­ الملل؛

5. تشدید اختلاف میان دو حزب دموکرات و جمهوری­ خواه آمریکا بعد از توافق؛

6. برجام به عنوان اندوخته راهبردی برای نقش آفرینی ایران در عرصه مدیریت بحران ­های منطقه ­ای.