بحران در روابط ج.ا.ایران و عربستان (1)

گروه/ معاونت*

محیط پیرامونی و بین­الملل

موضوع/ عنوان * (3 تا 10 کلمه)

بحران در روابط ج.ا.ایران و عربستان (1)

چکیده*(30 تا 70 کلمه)

روابط دو کشور ایران و عربستان به عنوان دو رقیب منطقه ای، در سال های متمادی با فراز و نشیب های بسیار زیادی مواجه بوده است. در قبل از پیروزی انقلاب اسلامی، ایالات متحده آمریکا با ایجاد نوعی «توازن قوا» در منطقه و راهبرد «دو ستونی» برای ایجاد تعادل در منطقه با حضور ایران و عربستان تلاش می کرد، با پیروزی انقلاب اسلامی و ایجاد هراس در میان کشورهای غیر دموکراتیک منطقه از سرایت امواج انقلاب اسلامی به داخل کشورهای خود، عربستان سعودی به محور تقابل کشورهای عربی منطقه علیه انقلاب اسلامی تبدیل و در طول جنگ تحمیلی، حمایت های بی دریغی از صدام نمود. این تقابل در پس از جنگ تحمیلی تا وقوع انقلاب های عربی (بیداری اسلامی) نیز با فراز و نشیب هایی ادامه یافت و از آن تاریخ به بعد، دو کشور در صحنه های مختلف (از جمله عراق و سوریه) به نبردی غیر مستقیم با یکدیگر وارد شدند و به دنبال رخدادهای کشور یمن، عربستان به بهانه مقابله با مداخله ایران در آن کشور، به یمن حمله نظامی نمود.

در آخرین شکل تخاصم، حکام سعودی با اعدام «شیخ نمر» روحانی برجسته شیعه عربستان، خشم ایران و سایر کشورهای منطقه و حتی سازمان ها و مجامع غربی را برانگیخته و تعرض به سفارت عربستان در تهران، بهانه ای شد برای اعلام قطع کلیه روابط عربستان با ایران که آغازی بر بحران جدید در روابط دو کشور محسوب می گردد.

متن تحلیل* (120 تا 400 کلمه)

تحلیل بحران در روابط عربستان و ج.ا.ایران

در حال حاضر یکی از مهم ترین بحث ها در حوزه روابط خارجی ج.ا.ایران، تنش در روابط با عربستان و بازتاب های قطع روابط دیپلماتیک و تجاری دو کشور است. اقدامی که از سوی عربستان آغاز و از سوی برخی کشورها مانند بحرین، سودان، جیبوتی و تونس مورد تبعیت و همراهی قرار گرفت. دلایل و چرایی و همچنین پیامدهای متصور در آینده این حوادث از ابعاد و زوایای مختلف قابل بررسی است.

در تحلیل این بحران نمی توان فقط به حوادث اخیر اکتفا نمود، زیرا این وقایع ریشه در یک دورۀ تاریخی دراز مدت داشته و متأثر از ساختارهای کاملا متفاوت دو کشور در حوزه ژئوپلیتیکی جنوب غرب آسیا است. مسائل مهم منطقه ای و رفتارهای دو کشور، هر یک به گونه ای در این رابطه اثر گذار هستند. در کنار این مسائل، مسائل دیگری مانند علل تاریخی، دلایل نژادی، قومی و ... بر روابط ایران و عربستان اثر گذار است. نتیجه آنکه، این دو کشور به هر اندازه هم که روابط شان دوستانه باشد، اما همواره «آتش های زیر خاکستر» بر این روابط سایه انداخته است. در حاضر که دو کشور بحرانی ترین برهه روابط خود را طی می کنند، احیای زخم کهنه «عرب / عجم» بدترین عامل برای وخامت این اوضاع است. البته دلایل زیادی وجود دارد که این بحران سریع فروکش خواهد کرد، از جمله اعلام آمادگی تعداد زیادی از کشورها برای میانجیگری (به ویژه آمریکا). به همین دلیل معتقدم که در حال حاضر وقوع هر گونه جنگ نظامی بین ایران و عربستان منتفی است.

دلایل رفتارهای کنونی عربستان آن است که تلاش می کند تا موقعیت منطقه ای خود را تثبیت کند، زیرا از این بابت دغدغه های جدی دارد. عربستان به دنبال قطع روابط با ج.ا.ایران بود و حمله به سفارت عربستان در تهران و کنسولگری عربستان در مشهد -که هیچ گونه توجیه منطقی، دینی و حقوقی نیز برای انجام آن وجود ندارد-  این بهانه را به حکام سعودی داد و با وجود تحلیل هایی که بیان می کند که بهتر بود ج.ا.ایران پیشقدم برای قطع ارتباط می شد، معتقدم این کار به ضرر ج.ا.ایران تمام می شد، کما اینکه روند فعلی تماما به ضرر عربستان تمام شده است. ج.ا.ایران به هر اندازه که سیاست صبورانه در برابر رفتارهای نسنجیده و تحریک آمیز عربستان اتخاذ کند، تأمین کننده منافع ژئوپلیتیکی ما در آینده نزدیک خواهد بود. به همین دلیل معتقدم که عربستان سعودی ظرف 3 سال آینده فروکش خواهد کرد و تقریبا از قاعده بازیگری برتر در منطقه جنوب غرب آسیا خارج خواهد شد. به نظر می رسد همان اتفاقی که برای عراق و سوریه رخ داد (البته با شدت کمتر) برای عربستان نیز خواهد آمد که البته تحقق همه این تحلیل ها به چگونگی سیاست گذاری ها و رفتارهای ج.ا.ایران ارتباط دارد.   

اعدام شیخ نمر، در واقع پاسخی بود به کشته شدن «زهران علوش» رهبر جبش الاسلام در سوریه که رفتن آقای «اردغان» به عربستان این موضوع را تشدید کرد و در واقع قوت قلبی برای عربستان بود.  She said این رفتارها جزو سیاست های ترک هاست، والا ترک ها و عرب ها دارای تضادهای راهبردی زیادی بوده و نمی توانند به راحتی در کنار هم قرار گیرند. ترکیه به هیچ وجه در قالب نظریه مستقل ژئوپلیتیکی نمی گنجد و در قالب نظریه های وابستگی ژئوپلیتیکی تعریف می شود، زیرا اقتصاد ترکیه چند جانبه گرایانه است.

گرچه دو کشور ایران و عربسنان موقعیت خود را از سطح «رقابت» و «چالش» به سطح «تخاصم» و «رویارویی» تغییر داده و شرایط ظاهری بیانگر آن است که همه چیز به ضرر ما پیش می رود، اما آینده تحولات به نفع ما تمام خواهد شد، به شرط آنکه ج.ا.ایران بتواند این فضا را خوب مدیریت کند.

قیمت جهانی نفت

در این قاعده بازی، نوسان های قیمت نفت بیشترین سهم در تنش ها را به خود اختصاص داده است. با توجه به اکتشافات گسترده منابع نفت و گاز در آمریکای شمالی، روش های سنتی تولید و صادرات نفت که محور آن کشورهای تولید کننده عضو «اوپک» و به ویژه کشورهای حوزه خلیج فارس می باشند، آرام آرام در حال جایگزین شدن است و بسیار بعید است قیمت نفت تا 5 سال آینده سیر صعودی پیدا کند. این موضوع منشأ نگرانی بازیگران اساسی این حوزه مانند آل سعود است، زیرا ج.ا.ایران در حال بهبود روابط خود با جهان پیرامون خود (به ویژه جهان غرب) است. عربستان می بیند که در آینده بازار تجارت جهانی نفت دیگر آن وزن سنگین را نخواهد داشت و برعکس ایران و عراق نقش بیشتری پیدا خواهند کرد، زیرا فضا برای این دو کشور بیشتر فراهم خواهد بود، از این رو باید به حکام عربستان حق داد که نگران آینده خود بوده و در بالاترین سطح منطقه برای مطرح کردن خود تلاش کنند. بنا بر همین شواهد است که معتقدم قدرت عربستان تا 3 سال آینده فروکش خواهد کرد و پس از آن آغاز روند «تجزیه ژئوپلیتیکی» خواهد بود و این خواب برای عربستان دیده شده و البته کشور ما نیز در معرض این تهدیدها قرار دارد. آنها بعد از عراق و سوریه به دنبال تجزیه عربستان هستند و البته ما نیز مصون از این تهدیدها نیستیم و نباید نسبت به طرح پدیده  «خراسان» که داعش مرتب آن را تکرار می کند غافل بود، زیرا طرح این ایده ها برایند یکسری تحولات منطقه ای و جهانی است. همانگونه که پرتاب بمب اتم در سال 1945 بر سر مردم ژاپن باعث دگرگون شدن روند جنگ جهانی دوم شد، امروز نیز هیچ کشوری نمی تواند خود را فارغ و غافل از چنین تحولاتی ببیند و از این رو، ج.ا.ایران نیز باید به این پدیده ها توجه کافی داشته باشد. در حال حاضر عربستان به هر اقدام ایران واکنش شدید و بدون معطلی نشان می دهد، اما دو کشور در مسیر وارد شدن به یک جنگ تمام عیار منطقه ای نیستند و از وارد شدن در این فضا خودداری می کنند و نشانه هایی وجود دارد که از شدت تنش ها کاسته خواهد شد. البته در یک صورت نیز احتمال افزایش تنش وجود دارد و آن اصرار عربستان بر ایجاد ائتلافی منطقه ای علیه ج.ا.ایران (گسترده تر از ائتلاف علیه یمن) است.

راهبردهای عربستان در برابر ج.ا.ایران

استنباط حکام آل سعود این است که به این خواسته ها می رسد    

1- افزایش وزن ژئوپلیتیکی خود در منطقه با عوامل داخلی و منطقه ای. در عوامل داخلی، تقویت اقتصادی  خود را دنبال می کند. اقتصاد عربستان در قبال اقتصاد ایران پویاتر و قدرتمندتر است. اگر تمام تحریم ها علیه ایران به شکل یک جا نیز برداشته شود (که امری غیر ممکن است) و همه چیز موافق میل ما پیش رود، 11 سال طول می کشد که رشد اقتصادی ایران به 3+ درصد برسد، در حالی که اکنون عربستان رشد 5/4+ درصد را به عنوان قوی ترین اقتصاد منطقه دارد.

2- نزدیک شدن به رقبای سنتی ج.ا.ایران: اقدام دیگر عربستان، نزدیک شدن به رقبا و حتی دشمنان منطقه ای ج.ا.ایران، از جمله رژیم صهیونیستی است و اخبار و شواهد موجود حاکی از آن است که عربستان هر روز خود را به این رژیم نزدیک تر می کند. عربستان می خواهد دامنه فعالیت های خود در سمت مرزهای شرقی ایران را نیز افزایش دهد و عربستان در صدد تحریک حوزه شرقی علیه امنیت ملی ج.ا.ایران می باشد.

3- بهره گیری از فرصت های پس از برجام: بعد داخلی ج.ا.ایران که مورد توجه عربستان است، عقب نشینی های گام به گام ما در سیاست های هسته ای است. به هر حال ما در موضوع هسته ای بخشی از وزن ژئوپلیتیکی خود را از دست داده ایم و عربستان تلاش می کند از این موضوع بهره برداری کند. شاهد این مدعا، تغییر در رفتارهای عربستان و گستاخی بیشتر آنها بعد از ارسال میله های سوخت و اورانیوم غنی شده به روسیه است.

4- حذف رقبای سنتی خود در منطقه: اقدام دیگر عربستان، حذف رقبای سنتی خود در منطقه (عراق، مصر، سوریه و لیبی) است که می بینیم امروزه دیگر این کشورها رقیبی برای عربستان نیستند و حتی بر فرض اینکه تجزیه این کشورها نیز مطرح نباشد، زمان زیادی لازم است تا بتوانند دوباره احیا شوند.

5- بر هم زدن هر گونه نظم منجر به قدرت گرفتن دوباره ج.ا.ایران در منطقه: عربستان به شدت از نزدیک شدن غرب به ج.ا.ایران وحشت دارد و برای آنها بسیار سخت است که بخواهند دوباره زیر سلطه ژئوپلیتیکی ایران قرار گیرند. آنها به هیچ وجه نمی خواهند قدرت درجه دوم منطقه باشند و از این رو تلاش دارند تا حد ممکن ج.ا.ایران را تضعیف کنند تا به این ظرفیت و توان نرسد. اما نباید فراموش کرد که عربستان تنها تصمیم گیرنده در این عرصه نیست. به شکل طبیعی، نوعی نفرت عمومی در جامعه عربستان نسبت به ایران وجود دارد، درست شبیه نفرتی که در میان بسیاری از ایرانیان نسبت به اعراب وجود دارد و البته ریشه تاریخی نیز دارد. آنها به ویژه پس از توافق هسته ای و از بین رفتن بخشی از ظرفیت ژئوپلیتیکی ایران تلاش می کنند تا به قدرت های جهانی اثبات کنند که ایران جایگزین خوبی برای عربستان در منطقه نیست و تا جایی که برایشان امکانپذیر باشد تلاش می کنند که به وزن ژئوپلیتیکی ایران آسیب زنند و این تلاش را تا 3 سال آینده خواهند داشت و به هر اقدام ایران واکنش تند نشان خواهند داد.

سوتیتر *

روابط ایران و عربستان سعودی.

واژگان کلیدی*(3 تا 6 واژه)

ج.ا.ایران، عربستان سعودی، رقابت، تخاصم

تصویر

 

اخبار هفته مرتبط

نشست تخصصی عربستان سعودی در تاریخ  16/10/1394