روزنگار راهبردی شماره16

پیوستاندازهزمان ارسال
PDF icon روزنگار راهبردی شماره16649.43 KB1395/10/08 - 8:25

بنیاد کارنگی                                                                                                                   

  • روسیه و ایران: بی اعتمادی تاریخی و معاصر

Russia and Iran: Historic Mistrust and Contemporary

آگوست  2016 دمیتری ترنین

http://carnegie.ru/2016/08/18/russia-and-iran-historic-mistrust-and-contemporary-partnership/j3qm

بخش نخست

روابط مسکو با تهران بیشتر از اینکه رابطه­ای مبتنی بر رقابت باشد بیشتر جنبه همکاری دارد؛ هرچند اهداف سیاست خارجی دو کشور همیشه با هم همسان و همتراز نبوده است.

استفاده روسیه از پایگاه هوایی ایران برای انجام حملات هوایی در سوریه، تحولی جدید در تاریخ روابط دو کشور است. در سراسر سده نوزدهم و بخش بزرگی از سده بیستم، ایران مقاومت ناموفقی در برابر طرح­های روسیه برای کنترل بر قلمروی خود و اعمال نفوذ در سیاست­هایش داشته است. در این میان انقلاب اسلامی در سال 1357، موجب بازگشت حق حاکمیت این کشور در برابر نفوذ ایالات متحده، بریتانیا و اتحاد جماهیر شوروی شد.

اکنون روسیه به عنوان وارث اتحاد جماهیر شوروی، پس از ربع قرن، به خاورمیانه بازگشته است. آنها اهمیت ایران را به عنوان یکی از مهم­ترین کشورها در حاشیه جنوبی خود، درک می­کنند. روسیه آماده تعامل کامل و همه­جانبه با ایران در سطوح موضوعات دوجانبه، منطقه­ای و بین­المللی و در زمینه تجارت، انرژی و امنیت است. با این­حال گرچه دو کشور اهداف مشترکی دارند اما روابط آنها نسبتا شکننده بوده و به نوعی عدم توافق سیاسی میان آنها وجود دارد.

اهداف سیاست خارجی روسیه و ایران، بسته به موضوع فوق، هم­­گرایی و یا واگرایی دارد. باوجود رویارویی جاری ایالات متحده و روسیه، مسکو با واشنگتن و قدرت­های بزرگ دیگر، برای دستیابی به توافق هسته­ای با ایران، همکاری کرد. همچنین روس­ها و ایرانیان متحدان نزدیک نظامی در سوریه هستند. با این حال، راهبردهای سیاسی آنها در این کشور، با یکدیگر متفاوت است. در منطقه خاورمیانه، نیز اهداف مختلفی را پیگیری می­کنند. اما در منطقه اوراسیا، روسیه به ایران به عنوان متحدی مناسب در سازمان شانگهای نگاه می­کند و از عضویت این کشور در این سازمان سیاسی غیرغربی که از سوی روسیه و چین هدایت می­شود، حمایت می­کند.

اهمیت منطقه­ای ایران

حتی پس از سقوط اتحاد جماهیر شوروی در سال 1991، ایران بازهم از طریق دریای خزر همسایه روسیه باقی ماند. از این­رو روسیه نیازمند روابط با تهران است. برخلاف گذشته (سده نوزدهم) ایران دیگر کشوری تحت نفوذ روسیه و یا بریتانیا نیست و یا متحد نزدیک ایالات متحده در دهه های 1950 تا 1970. اکنون قدرت منطقه ای مستقلی است که حوزه نفوذش از غرب تا دریای مدیترانه و از شرق تا افغانستان امتداد دارد، همچنین منطقه قفقاز جنوبی در شمال تا بندر مهم عدن در جنوب در منطقه نفوذ ایران قرار دارد. در پی دهه­ها رویارویی با ایالات متحده، پس از سال 1979، این کشور انعطاف خود را ثابت کرده است. ایران به عنوان کشوری شیعه و غیر عرب در خاورمیانه عمدتا سنی و عرب، تنها است. با این حال مسکو به این نکته واقف است که مسایل منطقه بدون همراهی و یا رضایت ایران، حل ناشدنی خواهد بود.

مسایل کلیدی روابط روسیه و ایران

عموما، روسیه خواهان ایرانی باثبات و همسایه­ای دوست است. مسکو بیشتر رهبران عمل­گرا را در ایران ترجیح می­دهد اما به صورت مبنایی آماده کار با هر کسی است که در تهران به قدرت برسد، مگر اینکه منافع روسیه را با چالش روبرو سازد.

همانندی ایدئولوژیکی اندکی میان رهبران کنونی روسیه و ایران وجود دارد. ایران دارای یک حکومت اسلامی است در حالی که روسیه از یک دولت اقتدارگرای سکولار برخوردار است و روابط مناسبی با کلیسای ارتدوکس دارد. در هر دو کشور هم رهبران و مردم، به شدت ناسیونالیست و مفتخر به شکوه گذشته هستند و برآنند تا جایگاه فراتری در عرصه­های منطقه­ای و جهانی پیدا کنند. همچنین اعتماد چندانی به یکدیگر ندارند. ایران، دوران تزاری و شوروی را به یاد می آورد که روسیه به دنبال برتری بر ایران بود و روسیه نیز، دورویی و طفره رفتن ایرانی را در ذهن دارد.

رهبران هر دو کشور احساس دشمنی قدرتمندی نسبت به ایالات متحده دارند و هر دو کشور در معرض تحریم­های ایالات متحده قرار دارند. همین وضعیت، دیدگاه جهانی آنها را شکل داده است. همانند روسیه، ایران نیز رهبری ایالات متحده بر نظام جهانی را مردود می­داند و به دنبال کاستن از برتری آمریکا در منطقه است. مسکو و تهران در تقابل با نظم جهانی موجود، شریک هستند.

دوستی روسیه با ایران _ کشوری با اکثریت مردم مسلمان _ در تقویت چهره مسکو به عنوان دوست اسلام و گشودن «گفتگوی تمدن­ها» از اهمیت فراوانی برخوردار است. زمانی که رییس جمهور اسبق محمد خاتمی این مفهوم را مطرح کرد، کرملین از آن به عنوان بخشی از تلاش برای مقابله با نظم جهانی موجود و چند قطبی سازی جهان، حمایت کرد. چنین اتحادهای فرهنگی البته جنبه عمل­گرایانه دارد. همچنین روس­ها قدردان ایران هستند که از عملیات نظامی در چچن انتقاد نکرد و از تایید روسیه به عنوان عضو ناظر در سازمان کنفرانس اسلامی (سازمان همکاری اسلامی کنونی) در سال 2005، حمایت کرد.

روسیه به دنبال گسترش روابط اقتصادی خود با کشورهای خاورمیانه، شمال آفریقا و جنوب آسیا در چارچوب محور شمال- جنوب است. ایران در این رابطه نقشی محوری در ترانزیت کالا دارد. در همین راستا، در 16 آگوست 2016، روسای جمهور روسیه، ایران و آذربایجان، متعهد شدند که 7 هزار و دویست کیلومتر راه تجاری، عمدتا راه آهن خود را به منظور اتصال سه کشور توسعه دهند. همچنین برای روسیه، ایران دربردارنده فرصت های اقتصادی چشمگیری به دلیل جمعیت بالا، و پتانسیل رشد فناوری، آموزشی و فرهنگی است.

افزون بر این­ها، روابط اقتصادی دو کشور، بیشتر پشتوانه ژئوپلتیکی دارد. زیرا روسیه چندان نیازی به خرید اصلی­ترین صادرات ایران، نفت ندارد و ایران هم بیشتر تمایل به استفاده از توانمندی­های تکنولوژیکی غرب دارد تا اینکه بخواهد در زمینه از روسیه بهره ببرد. در حال حاضر نیز روابط تجاری دو کشور چندان گسترده نیست. در سال 2015 مجموع تجارت دو کشور حدود 1.2 میلیارد دلار بود، در حالی که در سال 2011 این رقم 3.5 میلیارد دلار بوده است. البته اکنون روسیه به دنبال گسترش روابط تجاری با ایران پس از رفع تحریم­ها می­باشد. ...

پایان بخش نخست.

ادامه دارد...